IN THE NAME OF AN UNKNOWN POET .•. zakariya amataya

จงกล่าว หากมหาสมุทรเป็นน้ำหมึกเพื่อบันทึกพจนารถแห่งพระผู้อภิบาลของฉัน
ในไม่ช้าห้วงสมุทรจักแห้งเหือดก่อนที่พจนารถแห่งพระผู้อภิบาลของฉันจะหมดสิ้น
แลแม้นว่าเราจะนำน้ำหมึกจำนวนเยี่ยงนั้นมาอีกก็ตาม [ อัลกุรอาน 18 : 109 ]

Read the best books first, or you may not have a chance to read them at all.
[ Henry David Thoreau ]

Good books are the warehouses of ideas.
[ H. G. Wells ]

I have never known any distress that an hour’s reading did not relieve.
[ Charles de Montesquieu ]

Today a reader, tomorrow a leader.
[ Margaret Fuller ]

Read in order to live.
[ Henry Fielding ]

A man is known by the books he reads.
[ Ralph Waldo Emerson ]

With one day’s reading a man may have the key in his hands.
[ Ezra Pound ]

อย่างที่เขาบอก ไม่เดินทางหมื่นลี้ ไม่อ่านหนังสือหมื่นเล่ม จะเป็นนักปราชญ์ได้อย่างไร
คือในหัวสมองของกวีต้องมีห้องสมุด ถ้าเป็นกะลาก็ขังน้ำได้นิดเดียว
แต่ถ้าเราลึกเป็นมหาสมุทรก็ขังน้ำได้เยอะ เป็นหิ่งห้อยเรามีแสงนิดเดียว
ถ้าเป็นท้องฟ้า เราก็ขังแสงดาวไว้ได้ กวีมันต้องกว้างขวาง
[ อังคาร กัลยาณพงศ์  ]

~

ตะวันสาดแสงค่อยๆ จาง ผมเห็นแสงสีทองหลบหายตรงมุมตึก โชคดีที่นั่งตรงมุมห้องสมุดที่ผนังเป็นกระจกทั้งแผง ความเปลี่ยนแปลงของแสงเป็นสิ่งที่สัมผัสได้  ผมมองหน้าจอเจ้าฟีนิกซโน๊ตบุคของผมสลับกับการเหลียวมองดวงตะวันกำลังจะลาลับขอบฟ้าในอีกวัน  หลังจากเหน็ดเหนื่อยจากการรับใช้ชาวโลกมาทั้งวัน ที่จริงดวงอาทิตย์ไม่เคยได้หลับพัก หลังจากละจากซีกโลกหนึ่ง  ดวงอาทิตย์ไม่ได้ลาลับขอบฟ้าแต่อย่างใด โลกต่างหากที่หมุนข้างให้ซีกหนึ่งสว่างและอีกซีกหนึ่งมืด  ขณะที่ผมกำลังพิมพ์ข้อความนี้อยู่ ใช่ผมนั่งในหอสมุดคลังทางปัญญาที่ใช้ภาษีของประชาชนในประเทศนี้สร้างขึ้นมา

พูดถึงหอสมุด  ห้องสมุด ผมมีความหลังมากมายกับมัน สมัยเรียนประถมศึกษา แม้ผมจะเป็นเด็กซุกซน ดื้อ  แต่ผมชอบใช้เวลาตอนพักลางวันในห้องสมุดเล็กๆ ของโรงเรียนประจำตำบล หนังสือที่ผมชอบจะเป็นพวกหนังสือการ์ตูน นิทานประกอบภาพเทพนิยาย และเอ็นไซโคลพิเดียฉบับภาษาไทย

จากห้องสมุดเล็กของโรงเรียนประถม ผมกลายเป็นคนที่ชอบห้องสมุด แม้จะไม่ใช่หนอนหนังสือ  แต่ผมชอบห้องสมุด เพราะผมมีความรู้สึกว่า มันมีอะไรมากกว่าหนังสือ มากกว่ากระดาษ ตัวอักษรล้านๆ ตัวกำลังส่งเสียงเกรียวกราวในห้องสมุดทุกแห่งที่ผมไป

The first building of Nadwatul Ulama

ที่อินเดีย เมืองลัคเนาว์ เมืองหลวงแห่งรัฐอุตรประเทศ ที่ตั้งวิทยาลัยที่ประสิทธิ์ประสาทความรู้ทางศาสนศาสตร์  ภาษาและวรรณคดีอาหรับ เป็นอีกทีหนึ่งที่ผมชอบใช้เวลาจมไปกับเสียงนับล้าน ด้วยความไปห้องสมุดบ่อย  ผมสนิทกับเจ้าหน้าที่ ตั้งแต่อาจารย์ที่เป็นบรรณารักษ์จนถึงพนักงานซ่อมหนังสือ  ผมทึ่งในความสามารถในการซ่อมหนังสือของพวกเขาเป็นที่สุด หากขาดพวกเขาหนังสือจะมีอายุการใช้งานไม่ทันให้ผมได้เห็น สิ่งแรกเวลาผมเปิดหนังสือในหอสมุดในวิทยาลัย ผมจะดูปีที่พิมพ์ เช่นเปิดบางเล่ม โอ้โห้นีมันอายุมากว่าฉันอีก   อันนี้มันร้อยกว่าปี
หนังสือหลายเล่มที่ได้พบเห็นมันเหมือนได้มานั่งเบื้องหน้าผู้อาวุโส ผู้ทรงภูมิที่มาจากกาลก่อน ด้วยว่าวิทยาลัยที่ผมศึกษาขณะนั้นมีอายุร้อยปีกว่าแล้ว จึงไม่แปลกที่หนังสือจะมีอายุมากว่าการก่อตั้งสถาบัน

Shibli Nomani’s Library,  Main Library of Nadwatul Ulama

นอกจากหอสมุดกลางของวิทยาลัย ยังมีห้องสมุดย่อยประจำคณะ และห้องสมุดตามสถาบัน ตอนที่ผมเป็นนักศึกษาปริญญาตรี อินเตอร์เน็ต เริ่มมีใช้แล้ว แต่ยังไม่แพร่หลายเหมือนปัจจุบัน อีกทั้งราคาต่อชั่วโมงสูงกว่าราคาในปัจจุบัน ความเร็วในการดาวน์โหลดข้อมูลก็มีสมรรถภาพไม่มากนัก  กอปรกับผมเอง ก็รู้จักคอมพิวเตอร์ครั้งแรกสมัยเรียนมัธยมตอนปลายเทอมสุดท้าย ขณะนั้นคอมพิวเตอร์ในเมืองไทยใช้ระบบปฎิบัติการดอส-ราชวิถี ตอนนั้นยังไม่มีอินเตอร์เน็ต พอมาศึกษาต่อที่อินเดียไม่ได้สานต่อความรู้เกี่ยวกับคอมพิวเตอร์ที่มีเท่าปลายขี้เล็บ  แหล่งข้อมูลการค้นหาการเรียนรู้ของผมจึงเป็นหนังสือเสียเป็นส่วนใหญ่  ถ้าเกิดสนใจอยากรู้เกี่ยวกับอะไรจะไปซื้อหนังสือมาอ่าน  อ่านเข้าใจบ้างไม่เข้าใจบ้าง

การเรียนรู้นอกห้องเรียนของผมจึงเป็นร้านหนังสือหลายร้านในตัวเมือง  และห้องสมุดต่างๆ ในบรรดาห้องสมุดที่ทันสมัยที่มีอยู่ในเมืองลัคเนาว์ขณะนั้น มีห้องสมุด British Library ซึ่งเป็นห้องสมุดที่มีสาขาทั่วประเทศอินเดีย กระจายตามเมืองต่างๆ ห้องสมุดแห่งนี้ต้องสมัครสมาชิกเสียค่าบำรุงเป็นรายปี เฉพาะสมาชิกเท่านั้นถึงจะเข้ามาใช้บริการได้ ไม่เปิดบริการให้คนทั่วไป  ห้องสมุดติดแอร์ มีน้ำเย็นสะอาดพร้อมดื่ม มีหนังสือพิมพ์ นิตยสาร วารสาร ใหม่ๆ ที่ส่งตรงมาจากประเทศอังกฤษ หนังสือพิมพ์รายวันจากประเทศอังกฤษใช้เวลาเดินทางมาถึงลัคเนาวราวสามวัน  หมายความว่าผมสามารถอ่านเล่มล่าสุดคือสามวันหลังจากที่มันตีพิมพ์ไปแล้ว แต่ถือว่าอัพเด็ตที่สุดแล้วในขณะนั้น

โดยส่วนใหญ่แล้วผมชอบมานั่งอ่าน หนังสือพิมพ์ นิตยสาร วารสารมากว่าหนังสือเป็นเล่ม  เพราะหนังสือเป็นเล่มสามารถหาซื้อได้ที่ร้านหนังสือประจำเมือง  ผมรู้สึกโชคดีที่ได้มีโอกาสได้รับโอกาสเช่นนั้น  แต่แน่ล่ะโอกาสต้องมาจากการแสวงโอกาส  ไม่มีโอกาสหล่นทับเป็นอภินิหาร เช่นกันกับการแสวงหาความรู้ก็ต้องใฝ่รู้ถึงจะรู้ ไม่มีความรู้ที่ซึมมาโดยไม่ต้องแสวง

Scholars in an Islamic Library

Arabic botanical manuscript from the 15th century is part of the Robert Garrett Collection donated to  Princeton University in 1942.